दाहिने शंख : सुख, समृद्धि र सौभाग्यको प्रतीक

दुर्लभ मानिने दाहिने शंख धार्मिक प्रयोजनमा मात्र होइन,आयुर्वेदिक उपचारमा समेत पनि जोडिएको छ ।

२०८३ साउन २४, आइतबार
हुम्ला । हिन्दू धर्म, धार्मिक परम्परा र वास्तुशास्त्रमा विशेष महत्व राख्ने दाहिने शंखलाई सुख, समृद्धि र सौभाग्यको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। माता लक्ष्मीको प्रतीक मानिने दाहिने शंख पूजा कोठामा राख्दा घरमा शान्ति, सकारात्मकता र आर्थिक उन्नति हुने धार्मिक विश्वास रहेको छ।
सामान्य शंखको तुलनामा दुर्लभ मानिने दाहिने अथवा दक्षिणावर्ती शंखलाई हिन्दू समाजमा विशेष महत्वका साथ हेरिन्छ। धार्मिक पूजा, अनुष्ठान, व्रत तथा अन्य शुभ कार्यमा यसको प्रयोग हुने गरेको छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार दाहिने शंखको विधिपूर्वक पूजा तथा स्थापना गर्दा घरपरिवारमा सुख, शान्ति, समृद्धि र सौभाग्य प्राप्त हुने विश्वास छ। विशेष गरी नियमित पूजा–आराधना हुने स्थानमा यसलाई राख्नु शुभ मानिन्छ।
वास्तुशास्त्रीय मान्यतामा पनि दाहिने शंखलाई सकारात्मक ऊर्जासँग जोडेर हेरिन्छ। घर वा पूजा स्थलमा यसको उपस्थितिले नकारात्मक प्रभाव हटाई शान्त र सकारात्मक वातावरण सिर्जना गर्ने जनविश्वास रहेको छ।
दाहिने शंख किन मानिन्छ दुर्लभ ?
शंख समुद्रमा पाइने जलचर प्राणीको खोलबाट बन्ने वस्तु हो, जसको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व प्राचीनकालदेखि रहँदै आएको छ। धार्मिक कार्यमा शंख फुकेर बजाउने परम्परा आज पनि व्यापक छ। परम्परागत मान्यताअनुसार शंख मुख्य रूपमा वामावर्त र दक्षिणावर्त गरी दुई प्रकारका हुन्छन्। सामान्यतया पाइने वामावर्त शंखको तुलनामा दक्षिणावर्त अर्थात् दाहिने शंखलाई दुर्लभ र विशेष मानिन्छ।
धार्मिक विश्वासअनुसार असंख्य शंखमध्ये निकै थोरै मात्र दाहिने शंख पाइन्छन्। यही दुर्लभताका कारण पनि यसलाई बहुमूल्य तथा विशेष धार्मिक महत्वको वस्तुका रूपमा लिइने गरिएको छ।
नेपाल, भारत, श्रीलंका, बंगलादेशलगायत हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको बसोबास रहेका मुलुकमा शंखको धार्मिक तथा सांस्कृतिक प्रयोग व्यापक छ। विभिन्न प्रकारका शंखमध्ये दाहिने शंखले विशेष स्थान पाएको छ।
धार्मिक ग्रन्थदेखि दैनिक पूजासम्म शंख
हिन्दू धार्मिक ग्रन्थ रामायण र महाभारतमा शंखको महिमा तथा गुणगान गरिएको पाइन्छ। भगवान विष्णुको हातमा शंख रहेको धार्मिक वर्णनले पनि यसको विशेष धार्मिक महत्व झल्काउँछ। हिन्दू धर्ममा शंखलाई पवित्रता र धर्मको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। धार्मिक ग्रन्थ तथा परम्परागत विश्वासअनुसार शंखले वातावरणलाई पवित्र बनाउने तथा नकारात्मक तत्व हटाउने मान्यता छ।

बिहान र बेलुकी आरतीका समयमा शंख बजाउने परम्परा छ। पूजापाठ सुरु गर्दा र समाप्तिपछि पनि शंखनाद गरिन्छ। कतिपय समुदायमा मृतकलाई घाट लैजाने क्रममा समेत शंख बजाउने चलन रहेको छ।
मंगलकार्यदेखि धार्मिक अनुष्ठानसम्म शंखको प्रयोग हुने भएकाले हिन्दू समाजको धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनसँग यसको सम्बन्ध गहिरो रहेको देखिन्छ।

आयुर्वेदिक परम्परामा पनि प्रयोग
दाहिने शंख धार्मिक प्रयोजनमा मात्र सीमित छैन। आयुर्वेदिक परम्परामा पनि शंखबाट विभिन्न औषधीय पदार्थ तयार पारिने उल्लेख पाइन्छ। शंखलाई प्रशोधन गरी बनाइने ‘शंख भस्म’ विभिन्न आयुर्वेदिक औषधिमा प्रयोग हुने मान्यता छ। आयुर्वेदिक परम्पराअनुसार यसलाई अम्लपित्त तथा अन्य केही स्वास्थ्य समस्यामा उपयोगी मानिन्छ।
शंखमा क्याल्सियम, म्याग्नेसियमलगायत विभिन्न खनिज तत्व पाइने उल्लेख गरिन्छ। कान तथा आँखासम्बन्धी केही समस्यामा समेत शंखबाट तयार पारिएका आयुर्वेदिक औषधि प्रयोग हुने परम्परागत उल्लेख पाइन्छ।
त्यसैगरी, शंखको ध्वनि सुन्दा मन शान्त हुने, तनाव कम महसुस हुने र निद्रामा सहयोग पुग्ने विश्वास छ। शंखमा राखिएको पानीले मुख धुँदा अनुहारमा चमक आउने जनविश्वाससमेत रहेको छ।
यद्यपि, शंख वा शंख भस्मबाट बनेका कुनै पनि औषधि स्वास्थ्य समस्या वा रोगको उपचारका लागि चिकित्सक, आयुर्वेदिक चिकित्सक वा योग्य स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहबिना प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन।

धार्मिक आस्था र परम्पराको विशेष प्रतीक
धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र आयुर्वेदिक मान्यतासँग जोडिएको दाहिने शंख आज पनि हिन्दू समाजमा विशेष सम्मानका साथ प्रयोग हुँदै आएको छ। सुख, समृद्धि र सौभाग्यको प्रतीकका रूपमा लिइने दाहिने शंखको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व विशेष रहेको छ। दुर्लभ मानिने यस शंखले धार्मिक विश्वासदेखि परम्परागत उपचार पद्धतिसम्म आफ्नो अलग पहिचान बनाएको छ।
धार्मिक विश्वास र सांस्कृतिक परम्परामा विशेष स्थान बनाएको दाहिने शंख आज पनि धेरैका लागि केवल पूजा सामग्री मात्र नभई आस्था, समृद्धि र शुभताको प्रतीक बनेको छ।