हुम्लामा डा. दीपेन्द्र रोकाया हार्नुका मुख्य कारण के–के थिए ?

हुम्ला जिल्ला प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र नं. १ मा सम्पन्न निर्वाचन परिणामले स्थानीय राजनीतिक वृत्तमा नयाँ बहस सुरु गरेको छ । नेकपाका उम्मेदवार डा. दीपेन्द्र रोकाया पराजित भएपछि हुम्लाको राजनीतिक समीकरण, दलगत संगठन र चुनावी रणनीतिका विषयमा विभिन्न विश्लेषण हुन थालेका छन्।
नेपाली कांग्रेसका नेता जयपति रोकायाले ८ हजार ७९७ मत प्राप्त गर्दै विजय हासिल गर्दा उनका निकटतम प्रतिस्पर्धी नेकपाका उम्मेदवार डा. दीपेन्द्र रोकायाले ७ हजार २४३ मत प्राप्त गरे। यसरी उनी १ हजार ५५४ मतान्तरले पछि परेका हुन् । त्यसैगरी नेकपा एमालेका उम्मेदवार दल फडेराले ४ हजार ३३१ मत प्राप्त गरेका छन्।
प्रतिनिधि सभा २०८२ सालमा राजनीतिक अनुसार डा. रोकायाको पराजय केवल मतान्तरको परिणाम मात्र नभई विभिन्न राजनीतिक, संगठनात्मक तथा रणनीतिक कारणहरूको संयुक्त प्रभाव पारेको छ ।
विशेषगरी पार्टीभित्रको आन्तरिक मतभेद, उम्मेदवारी चयन प्रक्रिया, स्थानीय संगठनसँगको दूरी तथा प्रतिद्वन्द्वी दलको बलियो संगठनात्मक आधारलाई मुख्य कारणका रूपमा लिइएको देखिन्छ ।
हुम्लाबाट प्रतिनिधि सभा उम्मेदवार बन्नका लागि पार्टीभित्र धेरै नेताहरूले दाबी गरेका थिए । कर्णजित बुढाथोकी (सुशील), छिमीदोर्जे लामा (आशाकार), प्रेमबहादुर शाही, धुर्व शाही लगायतका नेताहरू उम्मेदवार बन्न इच्छुक थिए ।
लामो समयसम्म चलेको टिकटको रस्साकस्सीपछि अन्ततः केन्द्रले डा. दीपेन्द्र रोकायालाई उम्मेदवार बनाउने निर्णय गर्यो । तर उक्त निर्णयले पार्टीभित्र रहेका सबै समूहलाई सन्तुष्ट बनाउन सकेन भन्ने चर्चा स्थानीय स्तरमा सुनिन्छ । कतिपय असन्तुष्ट नेता तथा कार्यकर्ताले चुनावी अभियानमा अपेक्षित सक्रियता नदेखाउँदा पार्टीको समग्र मत परिचालन कमजोर भएको देखिन्छ ।
सबैभन्दा पहिले नेकपाभित्रको आन्तरिक प्रतिस्पर्धा र असन्तुष्टिले चुनावी परिणाममा प्रभाव पारेको देखिन्छ । हुम्लाबाट उम्मेदवार बन्नका लागि कर्णजित बुढाथोकी (सुशील), छिमीदोर्जे लामा (आशाकार), प्रेमबहादुर शाही, धुर्व शाही र स्वयं दीपेन्द्र रोकाया लगायतका नेताहरूले दाबी गरेका थिए । उक्त निर्णयले पार्टीभित्रका सबै पक्षलाई सन्तुष्ट बनाउन नसक्दा केही नेता तथा कार्यकर्ताले अपेक्षित रूपमा चुनावी अभियानमा सक्रियता देखाउन सकेनन्।
दोस्रो कारण उम्मेदवारी चयन प्रक्रिया र स्थानीय कार्यकर्तासँगको दूरी पनि मानिएको छ । डा. रोकाया काठमाडौं केन्द्रित राजनीतिक गतिविधिमा व्यस्त रहँदा जिल्ला तहमा पर्याप्त छलफल, समन्वय तथा संगठन विस्तार गर्न नसकेको आरोप पनि उठेको छ । स्थानीय मतदातासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध विस्तार गर्ने र संगठन सुदृढ बनाउने काममा पर्याप्त समय दिन नसकिएको बुझाइ मतदातामा देखिएको थियो।
तेस्रो कारणका रूपमा हुम्लामा नेपाली कांग्रेसको बलियो संगठनात्मक उपस्थिति पनि उल्लेख गरिन्छ। कांग्रेसका नेता जयपति रोकाया जिल्ला पार्टी सभापतिका रूपमा दुई कार्यकाल काम गरिसकेका अनुभवी नेता हुन्। साथै पूर्वमुख्यमन्त्री जीवनबहादुर शाहीको प्रभाव र कांग्रेसको लामो समयदेखिको संगठनात्मक पकडले पनि चुनावी प्रतिस्पर्धालाई कांग्रेसको पक्षमा झुकाएको विश्लेषण गरिएको छ।
चौथो कारणका रूपमा पार्टी समायोजनपछि आएका विभिन्न समूहका नेता तथा कार्यकर्ताबाट अपेक्षित मत हस्तान्तरण हुन नसक्नु पनि मानिएको छ। नेकपा समाजवादी, नेकपा माओवादी (विप्लव) लगायतका विभिन्न समूहबाट आएका नेता–कार्यकर्ताहरू पार्टीमा समायोजन भए पनि उनीहरूले आफ्नो प्रभाव क्षेत्रका मतदातालाई प्रभावकारी रूपमा संगठित गर्न सकेनन् । यसले मत एकीकृत हुनुको सट्टा केही स्थानमा मत विभाजन हुने अवस्था सिर्जना गरेको बताइन्छ ।
समग्रमा हेर्दा हुम्लामा डा. दीपेन्द्र रोकायाको पराजय केवल व्यक्तिगत लोकप्रियताको प्रश्न मात्र नभई पार्टीभित्रको आन्तरिक समन्वयको अभाव, स्थानीय संगठनसँगको दूरी, प्रतिद्वन्द्वी दलको बलियो संगठनात्मक आधार तथा मत विभाजन जस्ता कारणहरूको संयुक्त परिणामका रूपमा देखिन्छ।
आगामी दिनमा संगठनलाई एकताबद्ध बनाउने, स्थानीय स्तरमा सक्रियता बढाउने तथा प्रभावकारी चुनावी रणनीति तयार गर्ने काममा ध्यान दिन सकेमा मात्र समान राजनीतिक शक्ति भएका दलहरूले हुम्ला जस्ता क्षेत्रमा अपेक्षित सफलता हासिल गर्न सक्नेछन ्।
यसका अतिरिक्त, सर्केगाड गाउँपालिकाको उपाध्यक्ष उपनिर्वाचनमा डा.रोकायाकी श्रीमती देवकी तिमल्सिनालाई निर्वाचित गराउने राजनीतिक अभियानमा पनि ध्यान केन्द्रित गर्नु परेको थियो। त्यसपछि लगत्तै प्रतिनिधि सभा निर्वाचनको तयारी गर्नुपर्ने भएकाले आर्थिक व्यवस्थापन र चुनावी अभियान सञ्चालनमा केही कमजोरी देखिएको भन्दै केही नेताहरूले टिप्पणी गरेका छन् ।
समग्रमा हेर्दा, हुम्लामा डा. दीपेन्द्र रोकायाको पराजय केवल मतान्तरको विषय मात्र नभई पार्टीभित्रको आन्तरिक समन्वयको अभाव, नेतृत्वबीचको प्रतिस्पर्धा, स्थानीय संगठनसँगको दूरी तथा प्रतिद्वन्द्वी दलको बलियो संगठनात्मक आधार जस्ता कारणहरूको संयुक्त परिणामका रूपमा देएको छ ।
आगामी दिनमा यस्ता कमजोरी सुधार गर्न सकेमा मात्र नेताहरुको राजनीतिक शक्ति भएका नेकपाले दलहरूले सफलता हासिल गर्न सक्छन् ।